مطالعات مدیریت خدمات عمومی

شناسایی و سطح‌بندی پیشران‌های تمکین مالیاتی در ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

زهره طهماسبی یساولی 1
علی فرهادی محلی 2
علیرضا معطوفی 2
مجتبی طبری 3

1 گروه مدیریت دولتی، واحد گرگان، دانشگاه آزاد اسلامی، گرگان، ایران.

2 گروه مدیریت دولتی، واحد گرگان، دانشگاه آزاد اسلامی، گرگان، ایران

3 گروه مدیریت دولتی، واحد قائمشهر، دانشگاه آزاد اسلامی، قائمشهر، ایران.

https://doi.org/10.22054/spsa.2026.92389.1159
چکیده
تمکین مالیاتی یکی از عوامل کلیدی در کارایی نظام مالیاتی و تأمین پایدار منابع مالی دولت محسوب می‌شود. با این حال، شناسایی عوامل و پیشران‌های مؤثر بر تمکین مالیاتی به‌ویژه در کشورهای در حال توسعه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. هدف پژوهش حاضر شناسایی و سطح‌بندی پیشران‌های تمکین مالیاتی در ایران است. این پژوهش از نظر ماهیت اکتشافی و با رویکرد کیفی انجام شده است. در مرحله نخست، پیشران‌های مؤثر بر تمکین مالیاتی از طریق مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با 10 نفر از خبرگان دانشگاهی و اجرایی شناسایی شد و در مرحله دوم، به‌منظور تحلیل روابط میان پیشران‌ها و سطح‌بندی آن‌ها از روش مدل‌سازی ساختاری–تفسیری (ISM) استفاده گردید. نتایج پژوهش نشان داد پیشران‌های تمکین مالیاتی شامل پنج عامل اصلی(عدالت و انصاف مالیاتی، مدیریت صحیح امور مالیاتی، خط‌مشی‌های کلان مالیاتی، فرهنگ‌سازی و باورپذیری و توزیع عادلانه بار مالیاتی) است. همچنین یافته‌ها بیانگر آن است که ابعاد عدالت و انصاف مالیاتی، فرهنگ‌سازی و باورپذیری و توزیع عادلانه بار مالیاتی در سطح اول و خوشه وابسته قرار دارند، مدیریت صحیح امور مالیاتی در سطح دوم و خوشه خودمختار و خط‌مشی‌های کلان مالیاتی در سطح سوم و خوشه مستقل واقع شده‌اند. بر این اساس، خط‌مشی‌های کلان مالیاتی به عنوان زیربنای شکل‌گیری سایر پیشران‌ها شناخته می‌شوند. نتایج این پژوهش می‌تواند به سیاست‌گذاران و مدیران نظام مالیاتی در شناسایی عوامل کلیدی اثرگذار بر رفتار مالیاتی مؤدیان و طراحی سیاست‌های مؤثر برای ارتقای تمکین مالیاتی، کاهش فرار مالیاتی و افزایش کارایی نظام مالیاتی کشور کمک کند.

عنوان مقاله English

Identification and Hierarchical Structuring of Tax Compliance Determinants in Iran

نویسندگان English

zohreh tahmasbi yasavli 1
ali Farhadi Mahalli 2
alireza matoufi 2
mojtaba tabari 3
1 Department of Public Administration, Go.C., Islamic Azad University, Gorgan, Iran.
2 Department of Public Administration, Go.C., Islamic Azad University, Gorgan, Iran.
3 Department of Public Administration, Qa.C., Islamic Azad University, Qaemshar, Iran
چکیده English

Tax compliance is considered one of the key factors in the efficiency of the tax system and the sustainable provision of government revenues. However, identifying the factors and drivers influencing tax compliance is particularly important, especially in developing countries. The purpose of this study is to identify and level the drivers of tax compliance in Iran. This research is exploratory in nature and was conducted using a qualitative approach. In the first stage, the drivers influencing tax compliance were identified through semi‑structured interviews with 10 academic and executive experts. In the second stage, Interpretive Structural Modeling (ISM) was employed to analyze the relationships among the drivers and to determine their hierarchical levels. The findings indicated that the drivers of tax compliance consist of five main factors: tax justice and fairness, proper tax administration, macro tax policies, cultural development and belief formation, and the equitable distribution of the tax burden. The results also revealed that tax justice and fairness, cultural development and belief formation, and the equitable distribution of the tax burden are positioned at the first level and within the dependent cluster. Proper tax administration is located at the second level and within the autonomous cluster,

1.       آخوندی، احمد، جمشیدی، مینا، خطیری علیائی، علی (۱۳۹۷). بررسی عوامل مؤثر بر تمکین مالیاتی مودیان مالیات بر ارزش افزوده اداره کل مالیات بر ارزش افزوده شهر تهران، دوازدهمین همایش سیاست‌های مالی و مالیاتی ایران، تهران، ایران. https://civilica.com/doc/876206/
2.       آذر، عادل، خسروانی، فرزانه (1398). تحقیق در عملیات نرم (رویکردهای ساختاردهی مسئله). چاپ دوم، تهران: انتشارات سازمان مدیریت صنعتی.
3.       باقری، بهروز، باباجانی، جعفر، برزیده، فرخ (1398). شناسایی عوامل مؤثر بر تمکین مالیاتی در ایران، پژوهش‌های تجربی حسابداری، 8(31)، 283-310.Doi: 10.22051/jera.2017.16999.1762
4.       سجودی سکینه، رزقی ایلخچی هادی، عزیزی نوروزآبادی المیرا (۱۴۰۳). عوامل مؤثر بر تمکین مالیاتی بر اساس تئوری رفتار برنامه‌ریزی شده: مطالعه مودیان شهر تبریز. پژوهش‌نامه مالیات،۳۲(۶۲)،95-132.  10.61186/taxjournal.32.62.95
5.       طاهرپور کلانتری، حبیب اله، امیری خالدی، یلدا، انواری رستمی، علی‌اصغر (1401). مدلی برای تمکین مالیاتی در ایران، فرایند مدیریت و توسعه، 35(4)، 97-125. 10.61186/jmdp.35.4.97
6.       کریمی، سعید، خان‌محمدی، محمدحامد، جعفری، محبوبه (1400). ارائه و ارزیابی مدل تمکین مالیاتی اشخاص حقوقی بر اساس دیدگاه خبرگان مالیاتی با استفاده از تئوری زمینه‌ای در نظام مالیاتی ایران، دانش حسابداری و حسابرسی مدیریت، 10(38)، 345-360.https://www.jmaak.ir/article_17563.html
7.       محرابیان، منصور، خدامی‌پور، احمد، پورحیدری، امید (۱۴۰۳). بررسی تأثیر نگرش، ریسک گریزی و زیان‌گریزی مؤدیان بر تمکین مالیاتی با درنظرگرفتن نقش تعدیلگری تیپ شخصیتی (مطالعه موردی: مؤدیان مالیاتی استان کرمان)، پژوهش‌نامه مالیات، ۳۲(۶۱)،135-89. 10.61186/taxjournal.32.61.87
8.       محمدی، محمدحسن، رضازاده، جواد، بشکوه، مهدی (1402). شناسایی عوامل روان‌شناختی اجتماعی مؤثر بر رفتار عدم تمکین مالیاتی مؤدیان، دانش حسابداری مالی، 10(1)، 132-97.https://civilica.com/doc/1702945/
9.       مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. (1402). گزارش بررسی چالش‌های نظام مالیاتی و راهکارهای افزایش درآمدهای پایدار دولت. تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
10.    وحدانی‌نژاد، علی‌اکبر، سودی، سعید (1396). بررسی عوامل مؤثر بر تمکین مالیاتی از نظر مودیان و پرسنل اداره کل امور مالیاتی شمال تهران (به تفکیک عوامل اقتصادی و غیراقتصادی)، کنفرانس ملی پژوهش‌های نوین حسابداری و مدیریت در هزاره سوم، کرج، ایران.https://civilica.com/doc/742770/
11.  Alm, J., & Torgler, B. (2023). Tax compliance and tax morale. Journal of Economic Surveys, 37(2), 635–672. https://doi.org/10.1111/joes.12520
12.  Allingham, M. G., & Sandmo, A. (1972). Income tax evasion: A theoretical analysis. Journal of public economics, 1(3-4), 323-338.
13.  Batrancea, L. M., Nichita, A., De Agostini, R., Batista Narcizo, F., Forte, D., de Paiva Neves Mamede, S., … Pántya, J. (2022). A self-employed taxpayer experimental study on trust, power, and tax compliance in eleven countries. Financial Innovation, 8(1), 96. https://doi.org/10.1186/s40854-022-00398-x
14.  Center for Research of the Islamic Consultative Assembly. (2023). Report on the challenges of the tax system and strategies to increase sustainable government revenues. Center for Research of the Islamic Consultative Assembly.
15.  Hassan, I., Naeem, A., & Gulzar, S. (2021). Voluntary tax compliance behavior of individual taxpayers in Pakistan. Financial Innovation, 7(21), 1–23. https://doi.org/10.1186/s40854-021-00262-6
16.  Kirchler, E. (2014). The economic psychology of tax behavior, Cambridge,MA: Cambridge University Press.
17.  Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Epistemological and methodological bases of naturalistic inquiry. Educational Technology Research and Development, 30(4), 233–252. https://doi.org/10.1007/BF02765185
18.  Naeem, A., & Gulzar, S. (2021). Voluntary tax compliance behavior of individual taxpayers in Pakistan. Financial Innovation, 7(1), 1–23. https://doi.org/10.1186/s40854-021-00262-6
19.  OECD. (2022). Tax administration 2022: Comparative information on OECD and other advanced and emerging economies. OECD Publishing.
20.  Surugiu, M. R., Vasile, V., Surugiu, C., Mazilescu, C. R., Panait, M. C., & Bunduchi, E. (2025). Tax compliance pattern analysis: A survey-based approach. International Journal of Financial Studies, 13(1), 14. https://doi.org/10.3390/ijfs13010014
21.  Tilahun, M. (2018). Determinants of tax compliance: A case of Gondar City, Ethiopia. Research Journal of Finance and Accounting, 9(13), 38–45.
22.  Trifan, V. A., Szentesi, S. G., Cuc, L. D., & Pantea, M. F. (2023). Assessing tax compliance behavior among Romanian taxpayers: An empirical case study. SAGE Open, 13(3).https://doi.org/10.1177/21582440231195676
23.  World Bank. (2023). Global economic prospects: Fiscal policy and sustainable revenue systems. World Bank.
مطالعات مدیریت خدمات عمومی
دوره 4، شماره 12
تابستان 1405
صفحه 185-218

  • تاریخ دریافت 05 خرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 17 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 28 تیر 1405

صفحه اصلی

اعضای هئیت تحریریه

ارسال مقاله

تماس با ما

هزینه بررسی مقاله ها