مطالعات مدیریت خدمات عمومی

شماره جاری

بر اساس شماره‌های نشریه

بر اساس نویسندگان

بر اساس موضوعات

نمایه نویسندگان

نمایه کلیدواژه ها

درباره نشریه

اهداف و چشم انداز

اصول اخلاقی انتشار مقاله

بانک ها و نمایه نامه ها

پیوندهای مفید

پرسش‌های متداول

فرایند پذیرش مقالات

اطلاعات آماری نشریه

اخبار و اعلانات

تفاهم نامه

گواهی رتبه

فایل ها

داوران1403

بازاندیشی خصوصی‌سازی صنعت نفت ایران؛ تحلیل کیفی خط‌مشی‌های واگذاری و حکمرانی تنظیم‌گر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشکده حکمرانی، دانشکدگان مدیریت، دانشگاه تهران

2 دانشگاه تهران، تهران، ایران

چکیده

خصوصی‌سازی به‌عنوان یکی از ابزارهای کلیدی اصلاح ساختار اقتصادی، با هدف افزایش کارایی، ارتقای رقابت‌پذیری و کاهش تصدی‌گری دولت، در ایران از طریق اجرای خط‌مشی‌های کلی اصل ۴۴ قانون اساسی به یکی از محورهای اصلی خط‌مشی‌گذاری اقتصادی تبدیل شد. بااین‌حال، تجربه خصوصی‌سازی در صنعت نفت با چالش‌های نهادی و حکمرانی قابل‌توجهی مواجه شده است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل کارایی خط‌مشی‌های خصوصی‌سازی در صنعت نفت ایران، این فرایند را نه صرفاً به‌عنوان انتقال مالکیت، بلکه به‌مثابه پدیده‌ای نهادی و حکمرانی‌محور بررسی کرد. این مطالعه از نظر هدف کاربردی و از نظر روش گردآوری داده‌ها پیمایشی با رویکرد کیفی است. داده‌ها از طریق ۱۸ مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با خبرگان به‌عنوان روایتگران تجربه زیسته و مطالعه اسنادی تکمیلی گردآوری شد. تحلیل داده‌ها با روش تحلیل مضمون Braun و Clarke و نرم‌افزار MAXQDA نسخه ۲۰۲۲ انجام شد. چارچوب تحلیلی پژوهش بر تعامل سه سطح حکمرانی کلان، بخشی و بازار استوار است. نتایج به شناسایی چهار مضمون اصلی انجامید: غلبه منطق مالی کوتاه‌مدت بر اهداف توسعه‌ای خصوصی‌سازی، ضعف حکمرانی تنظیم‌گر و ناهماهنگی نهادی، عدم انتقال واقعی کنترل مدیریتی، و بازتولید انحصار در قالب جدید. یافته‌ها نشان داد که خصوصی‌سازی در صنعت نفت ایران عمدتاً به شکل «شبه‌خصوصی‌سازی» اجرا شد و به تحقق اهدافی نظیر افزایش بهره‌وری، رقابت‌پذیری و کاهش مداخلات دولت منجر نشد. در پایان، پیشنهادهای خط‌مشی‌ای عملیاتی در سطوح راهبردی، نهادی و اجرایی ارائه شد و بر ضرورت اصلاح چارچوب حکمرانی و تنظیم‌گری به‌عنوان پیش‌شرط موفقیت خصوصی‌سازی در صنعت نفت تأکید گردید.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Rethinking the Privatization of Iran’s Oil Industry: A Qualitative Policy Analysis of Divestment Strategies and Regulatory Governance

نویسندگان [English]

  • Amir Reza Narimani 1
  • Ahmad Reza Abazari 2

1 Faculty of Governance, College of Management, University of Tehran

2 University of Tehran, Tehran, Iran

چکیده [English]

Privatization, as one of the key instruments for restructuring economies, has garnered significant attention in many countries over recent decades, aiming to enhance efficiency, promote competitiveness, and reduce state ownership. In Iran, the implementation of the general policies of Article 44 of the Constitution has elevated privatization to a central pillar of economic policymaking. However, the privatization experience in strategic industries, particularly the petroleum sector, has been fraught with considerable institutional and governance challenges. The present study seeks to analyze the efficacy of privatization policies in Iran's oil industry, examining this process not merely as a transfer of ownership, but rather as an institution- and governance-centered phenomenon. Methodologically, this research adopts a qualitative approach with an applied objective, and data were collected through documentary analysis and semi-structured interviews with experts in energy policy. Data analysis was conducted using Braun and Clarke's thematic analysis method, employing MAXQDA software. The findings led to the identification of four major themes: the dominance of short-term financial logic over developmental privatization objectives, weak regulatory governance and institutional incoordination, the failure to effect genuine managerial control transfer, and the reproduction of monopoly in a new form. The results indicate that privatization in Iran's petroleum industry has largely taken the form of "quasi-privatization," failing to achieve goals such as increased productivity, competitiveness, and reduced government intervention. The paper concludes by offering policy recommendations at strategic, institutional, and operational levels, emphasizing the necessity of reforming the governance and regulatory framework as a prerequisite for successful privatization in the petroleum sector.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Privatization
  • Energy governance
  • Iran’s petroleum industry
  • Public policy
  • Regulatory governance
  • Quasi-privatization
  • Multi-level governance
مراجع
  1. امیررحیمی، حسین، حسینی، سید شمس‌الدین، سیدنورانی، سید محمدرضا، محمدی، تیمور، صفرزاده، اسماعیل (1399). بررسی وضعیت خصوصی‌سازی صنایع پالایش نفت ایران با رویکرد DID (فازی)، پژوهشنامه اقتصاد انرژی ایران،10(37). doi: 10.22054/jiee.2021.61333.1846
  2. ذاکری، علیرضا (1401). خصوصی‌سازی دارایی‌های دولت در ایران (1368-1399) (مطالعۀ گزارش‌های مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی). جامعه‌شناسی تاریخی، 13(2)، 141-178.
  3. سازمان بورس و اوراق بهادار (۱۴۰۳). گزارش‌های وضعیت بازار سرمایه: فروردین ماه ۱۴۰۳ الی دی‌ماه 1404. تهران.
  4. سازمان خصوصی‌سازی (۱۳۹۵). گزارش‌های عملکرد سازمان خصوصی‌سازی از سال ۱۳۹۵ الی 1403. تهران: وزارت امور اقتصادی و دارایی.
  5. سیاست‌های اصل 44 قانون اساسی (۱۳۸۴). ابلاغ رهبر جمهوری اسلامی ایران، قانون اجرای سیاست‌های کلی اصل چهل و چهارم (44) قانون اساسی مصوب 1386,11,08 با اصلاحات و الحاقات بعدی. تهران.
  6. قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (۱۳۵۸/۱۳۶۸). قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (با اصلاحات سال ۱۳۶۸).
  7. کریم، محمدحسین، شفافی شهری، وحید، نصری، لیلا (1394). ارزیابی فرآیند خصوصی‌سازی در راستای سیاست‌های کلی اصل 44 قانون اساسی (افزایش سهم بخش خصوصی)، سیاست‌های راهبردی و کلان، 3(11)، 49-62.
  8. مرکز پژوهش‌های اتاق بازرگانی ایران (۱۴۰۲). تدوین نقشه راه پیشبرد روابط اقتصادی ایران و عربستان سعودی، تهران: اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران.
  9. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی (۱۴۰۰). ارزیابی عملکرد سازمان خصوصی‌سازی در اجرای سیاست‌های کلی اصل ۴۴، تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
  10. یاراحمدی، محمد، صادقی شاهدانی، مهدی (1402). واکاوی خصوصی‌سازی صنایع پایین‌دستی نفت و گاز در ایران از منظر چارچوب توسعه و تحلیل نهادی استروم، نظریه‌های کاربردی اقتصاد، 10(1)، 245-288. doi: 10.22034/ecoj.2023.55743.3170
  11. Birdsall, N., & Nellis, J. (2003). Winners and losers: Assessing the distributional impact of privatization. World Development, 31(10), 1617–1633. https://doi.org/10.1016/S0305-750X(03)00141-4
  12. Bortolotti, B., & Perotti, E. (2007). From government to regulatory governance: Privatization and the residual role of the state. The World Bank Research Observer, 22(1), 1–26. https://doi.org/10.1093/wbro/lkm003
  13. Boycko, M., Shleifer, A., & Vishny, R. W. (1996). A theory of privatisation. The Economic Journal, 106(435), 309–319. https://doi.org/10.2307/2235248
  14. Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
  15. Buchanan, J. M., & Tullock, G. (1962). The Calculus of Consent: Logical Foundations of Constitutional Democracy. Ann Arbor: University of Michigan Press.
  16. Daniell, K. A., & Kay, A. (Eds.). (2017). Multi-level Governance: Conceptual Challenges and Case Studies from Australia. Canberra: ANU Press.
  17. Djankov, S., & Murrell, P. (2002). Enterprise restructuring in transition: A quantitative survey. Journal of Economic Literature, 40(3), 739–792. https://doi.org/10.1257/002205102760273788
  18. Estache, A., & Wren-Lewis, L. (2009). Toward a theory of regulation for developing countries: Following Jean-Jacques Laffont's lead. Journal of Economic Literature, 47(3), 729–770. https://doi.org/10.1257/jel.47.3.729
  19. Gilardi, F. (2008). Delegation in the Regulatory State: Independent Regulatory Agencies in Western Europe. Cheltenham: Edward Elgar.
  20. Gilardi, F., & Maggetti, M. (2011). The independence of regulatory authorities. In D. Levi-Faur (Ed.) , Handbook on the Politics of Regulation (pp. 201–214). Cheltenham: Edward Elgar.
  21. Jordana, J., & Levi-Faur, D. (2004). The politics of regulation in the age of governance. In J. Jordana & D. Levi-Faur (Eds.) , The Politics of Regulation (pp. 1–28). Cheltenham: Edward Elgar.
  22. Kay, J. A., & Thompson, D. J. (1986). Privatisation: A policy in search of a rationale. The Economic Journal, 96(381), 18–32. https://doi.org/10.2307/2233423
  23. Kikeri, S., Nellis, J., & Shirley, M. (1992). Privatization: The Lessons of Experience. Washington DC: The World Bank.
  24. Levi-Faur, D. (2011). Regulatory networks and regulatory agencification: Towards a Single European Regulatory Space. Journal of European Public Policy, 18(6), 810–829. https://doi.org/10.1080/13501763.2011.593308
  25. Megginson, W. L., & Netter, J. M. (2001). From state to market: A survey of empirical studies on privatization. Journal of Economic Literature, 39(2), 321–389. https://doi.org/10.1257/jel.39.2.321
  26. North, D. C. (1990). Institutions, Institutional Change and Economic Performance. Cambridge: Cambridge University Press.
  27. Plane, P. (1999). Privatization, technical efficiency and welfare consequences: The case of the Côte d'Ivoire electricity company. World Development, 27(2), 343–360. https://doi.org/10.1016/S0305-750X(98)00132-9
  28. Rasoulinezhad, E., & Kirilkina, I. (2023). The effects of Western sanctions on Iranian and Russian energy economics: Evidence from scenario planning method. Journal of World Sociopolitical Studies, 7(1), 1–30.
  29. Shleifer, A., & Vishny, R. W. (1994). Politicians and firms. The Quarterly Journal of Economics, 109(4), 995–1025. https://doi.org/10.2307/2118453
  30. Stigler, G. J. (1971). The theory of economic regulation. The Bell Journal of Economics and Management Science, 2(1), 3–21. https://doi.org/10.2307/3003160
  31. Victor, D. G., Hults, D. R., & Thurber, M. C. (Eds.). (2012). Oil and Governance: State-Owned Enterprises and the World Energy Supply. Cambridge: Cambridge University Press.
  32. Weijermars, R., & Moeller, J. (2020). Saudi Aramco privatization in perspective: Financial analysis and future implications. Journal of Finance and Economics, 8(1), 1–15.
  33. Wolf, C., & Pollitt, M. G. (2008). Privatising National Oil Companies: Assessing the Impact on Firm Performance (Working Paper). Cambridge: Judge Business School, University of Cambridge. https://doi.org/10.2139/ssrn.1088327
  34. Wolf, C., & Pollitt, M. G. (2009). The Welfare Implications of Oil Privatisation: A Cost-Benefit Analysis of Norway's Statoil (EPRG Working Paper No. 0905). Cambridge: Electricity Policy Research Group, University of Cambridge. https://doi.org/10.2139/ssrn.1260280
  35. Yin, R. K. (2018). Case Study Research and Applications: Design and Methods (6th ed.). Thousand Oaks: SAGE Publications.
مطالعات مدیریت خدمات عمومی
دوره 4، شماره 11
فروردین 1405
صفحه 85-126
فایل ها
سابقه مقاله
  • تاریخ دریافت: 10 اسفند 1404
  • تاریخ بازنگری: 17 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش: 04 خرداد 1405
هم رسانی
ارجاع به این مقاله
آمار