مطالعات مدیریت خدمات عمومی

واکاوی نهادی فرآیند بودجه ریزی در نظام سلامت ایران: یک مطالعه تحلیلی-اسنادی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

مهسا اکبری 1
علی موصلی 2

1 دکتری مدیریت دولتی گرایش مدیریت تطبیقی و توسعه دانشکده مدیریت دانشگاه علامه طباطبائی

2 دانشیار، مدیریت خدمات بهداشتی و درمانی، دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان، بندرعباس، ایران

https://doi.org/10.22054/spsa.2025.89797.1089
چکیده
فرایند بودجه‌ریزی در نظام سلامت ایران به‌دلیل نقش‌آفرینی نهادهای متعدد و نبود سازوکارهای هماهنگ‌کننده، با نارسایی‌هایی مواجه است که کارایی و پایداری مالی نظام سلامت را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. با تکیه بر ادبیات حکمرانی عمومی و رویکردهای حکمرانی شبکه‌ای و مالی، بودجه سلامت نه محصول تصمیم یک نهاد واحد، بلکه برآیند تعامل و چانه‌زنی میان وزارت بهداشت، سازمان برنامه‌وبودجه، بیمه‌های پایه و دیگر نهادهای ذی‌نفع است. این پژوهش با روش تحلیلی–اسنادی و رویکرد تحلیل اسنادی چارچوب‌محور انجام شد. در این راستا، اسناد رسمی و سیاستی مرتبط با بودجه و برنامه‌های سلامت ایران در بازه ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵، به‌همراه ۳۲ مطالعه علمی منتشرشده در همین دوره بررسی و یافته‌ها براساس چارچوب حکمرانی شبکه‌ای، اصول حکمرانی مالی سازمان جهانی بهداشت (WHO) و چارچوب ارزیابی هزینه‌کرد مالی عمومی (PEFA) تفسیر شد.
یافته‌ها نشان می‌دهد سه نارسایی ساختاری بیش از همه در شکل‌گیری ناکارآمدی اثرگذار است: نخست، گسست میان برنامه‌های توسعه و تخصیص واقعی بودجه، به‌گونه‌ای که اهداف سیاستی سلامت در مرحله تنظیم و تصویب بودجه بازتاب نمی‌یابد؛ دوم، تعارض منطق نهادی میان نهادهای تصمیم‌گیر که به تشتت در نیازسنجی، اولویت‌گذاری و پیش‌بینی منابع می‌انجامد؛ و سوم، چندپارگی تأمین مالی و اتکای فزاینده به منابع ناپایدار که امکان برنامه‌ریزی میان‌مدت را تضعیف می‌کند.
نتیجه‌گیری آنکه مسئله اصلی بودجه‌ریزی سلامت در ایران ماهیتی نهادی دارد و ریشه آن در ضعف هماهنگی افقی، فقدان معیار مشترک نیازسنجی و کاستی در ردیابی جریان منابع است؛ بنابراین بهبود حکمرانی بودجه سلامت مستلزم اصلاح سازوکارهای تعامل میان نهادها و تقویت شفافیت و پاسخ‌گویی در کل چرخه مالی است.

عنوان مقاله English

Institutional Analysis of the Budgeting Process in Iran’s Health System: An Analytical–Documentary Study

نویسندگان English

mahsa akbari 1
Ali Mouseli 2
1 PhD in Public Administration, Comparative Management and Development, Faculty of Management, Allameh Tabataba'i University
2 Associated Professor, Department of Health Services Management, Hormozgan University of Medical Sciences, Bandar Abbas, Iran
چکیده English

Budgeting in Iran’s health system, due to the involvement of multiple institutions and the absence of effective coordinating mechanisms, faces deficiencies that undermine the system’s efficiency and financial sustainability. Drawing on public governance literature and the perspectives of network and financial governance, the budget is not the outcome of a single authority’s decision; rather, it results from interaction and bargaining among the Ministry of Health, the Plan and Budget Organization, basic insurance funds, and other relevant stakeholders. This study adopts a documentary–analytical design using a framework-based document analysis approach. Accordingly, official and policy documents related to Iran’s health budgeting and planning for the period 2015–2025, along with 32 scientific studies published in the same timeframe, were reviewed. Findings were interpreted through the lens of network governance, the World Health Organization’s (WHO) principles of financial governance, and the Public Expenditure and Financial Accountability (PEFA) framework.
The findings indicate that three structural deficiencies are most influential in producing persistent inefficiencies: first, a gap between development plans and actual budget allocations, such that health policy objectives are not reflected in budget formulation and approval stages; second, conflicts among the institutional logics of decision-making bodies, leading to inconsistency in needs assessment, priority setting, and resource forecasting; and third, fragmented health financing and increasing reliance on unstable revenue sources, which weaken sustainability and medium-term planning capacity. These patterns are inconsistent with desirable financial governance principles, including transparency, institutional coordination, accountability, and linkage between budgeting and health outcomes.
In conclusion, the core challenge of health budgeting in Iran is institutional rather than merely technical. It stems from the lack of horizontal coordination mechanisms, the absence of shared criteria for needs assessment, and shortcomings in tracking resource flows. The study suggests that improving health budget governance requires reforming inter-institutional interaction mechanisms and strengthening transparency and accountability across the entire financial cycle.

  1. امیری نیا، محسن، سپهوند، رضا، حکاک، محمد، موسوی، سید نجم الدین (1403). طراحی مدل نهادینه‌سازی فرهنگ شفافیت در دانشگاه علوم‌پزشکی لرستان در سال 1402.مجله دانشگاه علوم پزشکی گیلان، 33(1)، 78-97.

2.بهروز، امیرحسام، پورعزت، علی اصغر، دژپسند، فرهاد، امیری، مجتبی (۱۳۹۸). آسیب‌شناسی بودجه‌ریزی پژوهش و فناوری در ایران با استفاده از روش فراترکیب، مدیریت نوآوری، ۸(۴)، 85-122.

3.پرکان، حسین (۱۴۰۴). نقش زمینه‌ای بودجه‌ریزی عملیاتی در تحول نظام حکمرانی: رویکردی اقدام‌پژوهانه در واکاوی نقش‌ها با التفات به سیاست‌های کلی نظام اداری. مطالعات حکمرانی اسلامی، ۱(۱)، ۳۸۰–۴۲۸.

https://doi.org/10.22081/JISLAMICGO.2025.71124.1012

4.جعفری، محمد مهدی (۱۴۰۳). بودجه‌ریزی در تجارب بین‌المللی (۲): فرایند تصویب بودجه در مجلس کانادا. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.

5.دولت جمهوری اسلامی ایران (۱۴۰۲). متن کامل لایحه بودجه سال ۱۴۰۴ کل کشور. تهران: دولت جمهوری اسلامی ایران.

6.رستمی، ولی، سهرابی، حامد (1403). بررسی اصول حاکم بر نظام بودجه‌ریزی در ایران و فرانسه. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، 7(22)، 57-99.https://doi.org/ 10.22034/law.2024.2015999.1276

7.رضوانی فر، محمدمهدی، سلیمی، زهرا  (1403). چالش‌های حکمرانی مبتنی بر توسعه پایدار در نظام بودجه ریزی ایران، فصلنامه تمدن حقوقی، 7(20)، 195-216https://doi.org/ 10.22034/LC.2024.460597.1498

8.سازمان برنامه‌وبودجه کشور (۱۳۹۶). برنامه ششم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران (۱۳۹۶–۱۴۰۰). تهران: سازمان برنامه‌وبودجه کشور.

9.سازمان برنامه‌وبودجه کشور. (۱۴۰۲). برنامه هفتم توسعه جمهوری اسلامی ایران (۱۴۰۳–۱۴۰۷). تهران: سازمان برنامه‌وبودجه کشور.

10.سازمان برنامه‌وبودجه کشور (۱۴۰۳ الف). ضوابط اجرایی بودجه سال ۱۴۰۴ کل کشور. تهران: سازمان برنامه‌وبودجه کشور.

11.سازمان برنامه‌وبودجه کشور (۱۴۰۳ ب). قانون بودجه سال ۱۴۰۴ کل کشور. تهران: سازمان برنامه‌وبودجه کشور.

12.عبداللهی، نورعلی، شهرآئینی، سید مجتبی،  نبوی فرد، سید مجتبی، بنافی، مسعود (1403). ارزشیابی الگوی تحقق سیاست‌های کلی نظام مبتنی بر شاخص‌های بین‌المللی: رهنمودهایی برای ارتقای ماده 83 قانون مدیریت خدمات کشوری. سیاست‌های راهبردی و کلان، 12(48)، 721-756. https://doi. rg/ 10.30507/jmsp.2024.411329.2624

13.غفاری فرد، محمد (1403). بررسی قواعد و شرایط اجرای نظام نوین حکمرانی بودجه منطقه‌ای در ایران. فصلنامه علمی حکمرانی متعالی، 5(3)، 105-125.

14.میرشکاری، نادیا، برومند کاخکی، احمد (۱۴۰۳). نوپدیدهای سلامت ایران (۱۹۸۵۵). مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.

15.وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی (۱۳۹۸). آیین‌نامه مالی و معاملاتی دانشگاه‌های علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی. تهران: وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی.

  1. یوسفوند، سامان. (۱۴۰۳). ماهیت اجتماعی بودجه: تحلیلی اجتماعی درباره نظام بودجه‌ریزی در ایران. گزارش‌های کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، ۳۲(۷)، ۱–۱۰.
  2. Abolhallaj, M., Jafari, M., Seyedin, H., Salehi, M., Pourtaleb, A., Rahmani, K., & Hosseini, S. E. (2021). New financial management system for Iran public health sector: A qualitative study. Journal of Education and Health Promotion, 10, 356.https://doi.org/10.4103/jehp.jehp_1201_20
  1. Banik, B., Roy, C. K., & Hossain, R. (2023). Healthcare expenditure, good governance and human development. EconomiA, 24(1), 1–23. https://doi.org/10.1108/ECON-06-2022-0072
  2. Barbazza, E., & Tello, J. E. (2014). A review of health governance: definitions, dimensions and tools to govern. Health policy, 116(1), 1-11.https://doi.org/10.1016/j.healthpol.2014.01.007
  1. Barroy, H., Yameogo, P., Blecher, M., Sabignoso, M., Piatti, M., & Kutzin, J. (2024). Public financial management: a pathway to universal health coverage in low-and-middle income countries. Health Systems & Reform, 10(3), 2368051.https://doi.org/10.1080/23288604.2024.2368051.
  1. Bevir, M., & Rhodes, R. A. W. (2003). Interpreting British governance. Routledge.
  2. Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative research journal, 9(2), 27-40. https://doi.org/10.3316/QRJ0902027

23.Brennan, M. (2024). Geoff Brennan and Public Policy. History of Economics Review, 88(1), 4-5.https://doi.org/10.1080/10370196.2024.2387894

  1. Danaeefard, H., & Golverdi, M. (2024). Governance and Administrative Reforms in Contemporary Iran: Challenges and Opportunities. Comparative Governance Reforms: Assessing the Past and Exploring the Future, 235-264.https://doi.org/10.1007/978-3-031-70306-5_13

25.De Carvalho, G. (2022). The World Bank and Healthcare Reforms: A Cross‐National Analysis of Policy Prescriptions in South America. Social Inclusion, 10(1), 5-18.https://doi.org/10.17645/si.v10i1.4734

  1. Eneje, B. C., Ogbu, I. I., & Nnam, H. I. (2024). Accountability and Budget Implementation in an Emerging Economy: A Study of Nigerian Health Sector. Global Journal of Finance and Business Review 7(2), 49-62https://doi.org/ 10.5281/zenodo.10927230
  2. Ghanbari, S., & Jafari, D. D. (2025). Modeling the Budget Deficit in Different Funds of the Iran Health Insurance Organization and the Factors Affecting It. Iranian Journal of Economic Research, 30(102).

 https://doi.org/10.22054/ijer.2023.69378.1127

  1. Greer, S. L. (2025). Why Must We Keep Discussing Strategic Purchasing and Managed Competition? Comment on" Measuring Active Purchasing in Healthcare: Analysing Reallocations of Funds Between Providers to Evaluate Purchasing Systems Performance in the Netherlands". International Journal of Health Policy and Management, 14, 9248.https://doi.org/10.34172/ijhpm.9248
  2. Kutzin, J., Sparkes, S. P., Earle, A. J., Gatome-Munyua, A., & Ravishankar, N. (2024). Objective-oriented health systems reform. Health Systems & Reform, 10(3), 2428415https://doi.org/10.1080/23288604.2024.2428415
  3. Kuzmenko, O., Kozhura, L., & Omelchenko, A. (2025). Economic efficiency of volunteer programs to support persons with disabilities as a result of war: Ways of integration into the labor market. Baltic Journal of Economic Studies, 11(3), 320–329.https://doi.org/10.30525/2256-0742/2025-11-3-320-329
  1. Lanford, D., Petiwala, A., Landers, G., & Minyard, K. (2022). Aligning healthcare, public health and social services: a scoping review of the role of purpose, governance, finance and data. Health & Social Care in the Community, 30(2), 432-447. https://doi.org/10.1111/hsc.13374
  2. Lassou, P. J., Ostojic, M., Barboza, J. U., & Moses, O. (2024). Participatory budgeting in francophone Africa: a comparative perspective between Benin and Niger. Journal of public budgeting, accounting & financial management, 36(1), 81-104.https://doi.org/10.1108/JPBAFM-04-2022-0070
  3. Mahdiyan, S., Amini-Rarani, M., Rezayatmand, R., & Shaarbafchizadeh, N. (2025). Understanding challenges of primary healthcare financial resource allocation in Iran. Health Research Policy and Systems, 23(1), 82. https://doi.org/10.1186/s12961-025-01331-x
  4. Moradi, T., Kabir, M. J., Pourasghari, H., Ehsanzadeh, S. J., & Aryankhesal, A. (2023). Challenges of budgeting and public financial management in Iran’s health system: A qualitative study. Medical Journal of the Islamic Republic of Iran, 37, 80. https://doi.org/10.47176/mjiri.37.80
  5. Nayak, D. K., & Jena, P. R. (2025). Bridging the Budget Divide: How PEFA Assessments and PFM Reforms Diagnose the Budget Reliability (No. 25/435).
  6. Ssennyonjo, A., Osoro, O., Ssengooba, F., Ekirapa-Kiracho, E., Mayora, C., Ssempala, R., & Bloom, D. (2022). The government budget: an overlooked vehicle for advancing strategic health purchasing. Health Systems & Reform, 8(2), 2082020. https://doi.org/10.1080/23288604.2022.2082020
  7. Vammalle, C., Rivadeneira, A. M. R., James, C., Prieto, L., & Montañez, V. (2018). Financing and budgeting practices for health in Peru. OECD Journal on Budgeting, 17(2), 25-64A.http://dx.doi.org/10.1787/budget-v17-2-en
  1. World Health Organization. (2024). Programme budget 2024–2025: Executive summary. Geneva: WHO. from https://www.who.int/teams/health-financing-and-economics/health-financing/health-financing-policy/budgeting-in-health/programme-budgets-in-health-country-evidence
مطالعات مدیریت خدمات عمومی
دوره 3، شماره 7
بهار 1404
صفحه 121-162

  • تاریخ دریافت 30 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 21 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 23 آذر 1404

صفحه اصلی

اعضای هئیت تحریریه

ارسال مقاله

تماس با ما

هزینه بررسی مقاله ها